Ustanowienie kuratora procesowego, traktowane jako rozwiązanie umożliwiające sprawne procedowanie sprawy mimo braku kontaktu ze stroną, może w rzeczywistości okazać się pewnego rodzaju „pułapką” procesową. Postanowienie Sądu Najwyższego z 29 października 2025 r., wydane w sprawie o sygn. akt III CZ 214/25 (dalej jako: „Postanowienie III CZ 214/25”) przesądza, że wadliwe zastosowanie art. 144 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1568 z późn. zm.; ”KPC”), prowadzi do nieważności postępowania – niezależnie od jego zaawansowania.
Tło sprawy – pozorna „nieznajomość” miejsca pobytu pozwanego
Sprawa, która doprowadziła do wydania Postanowienia III CZ 214/25 dotyczyła powództwa o zapłatę, w którym sąd pierwszej instancji ustanowił kuratora dla pozwanego, uznając, że jego miejsce pobytu nie jest znane. Problem polegał jednak na tym, że:
- w toku postępowania powód wskazał więcej niż jeden adres pozwanego, a mimo to odpisu pozwu nie doręczono na wszystkie znane adresy pozwanego,
- sąd nie zobowiązał powoda do doręczenia odpisu pisma pozwanemu za pośrednictwem komornika, zgodnie z art. art. 1391 § 1 KPC,
- powód nie podjął próby nawiązania kontaktu z pozwanym, w tym telefonicznie – pomimo że istniała taka realna możliwość,
- powód nie podjął próby nawiązania kontaktu z pozwanym w celu ustalenia jego aktualnego miejsca zamieszkania, w tym w drodze kontaktu telefonicznego, mimo że istniała realna możliwość podjęcia takich działań,
- ogłoszenie o ustanowieniu kuratora zostało wywieszone wyłącznie w jednym urzędzie, mimo że wobec istnienia kilku znanych powodowi miejsc zamieszkania pozwanego, właściwą miejscowo mogła okazać się również inna placówka urzędowa.
Mimo tych okoliczności sąd ustanowił kuratora, co – jak później oceniono – nastąpiło zbyt pochopnie i z naruszeniem przepisów procedury cywilnej.
Stanowisko sądu drugiej instancji
Sąd Okręgowy uchylił wyrok Sądu Rejonowego i zniósł postępowanie w części, uznając, że doszło do nieważności postępowania na podstawie art. 379 pkt 5 KPC, w związku z pozbawieniem pozwanego możności obrony swoich praw.
W ocenie Sądu Okręgowego nie było podstaw do ustanowienia kuratora, ponieważ:
- nie zostały wyczerpane dostępne środki ustalenia miejsca pobytu pozwanego
i doręczenia, - powód nie uprawdopodobnił, że miejsce pobytu pozwanego rzeczywiście było nieznane.
Stanowisko Sądu Najwyższego
Powód zaskarżył orzeczenie Sądu Okręgowego. Rozpoznając zażalenie powoda, Sąd Najwyższy ograniczył zakres kontroli do oceny, czy w sprawie rzeczywiście zachodziła przesłanka nieważności uzasadniająca wydanie orzeczenia kasatoryjnego.
Teza orzeczenia jest jednoznaczna:
Ze względu na znaczenie prawidłowości ustanowienia kuratora procesowego dla ważności postępowania, ustanowienie kuratora może nastąpić, gdy zostały wyczerpane powszechnie dostępne technicznie środki, na podstawie których podjęte czynności poszukiwawcze nie przyniosły pozytywnych rezultatów. Chodzi więc o takie czynności poszukiwawcze, na które wskazują znane stronie wnioskującej o ustanowienie kuratora oraz sądowi okoliczności dotyczące osoby, dla której ma zostać ustanowiony kurator.
Sąd Najwyższy podkreślił przy tym, że ustanowienie kuratora z naruszeniem art. 144 KPC stanowi szczególny przypadek pozbawienia strony możności działania i tym samym możliwości obrony swoich praw, co powoduje nieważność postępowania.
Znaczenie praktyczne orzeczenia
Z punktu widzenia praktyki procesowej omawiane Postanowienie III CZ 214/25 prowadzi do kilku istotnych wniosków:
- Ustanowienie kuratora jest środkiem wyjątkowym i nie może stanowić środka zastępczego wobec dających się usunąć trudności w zakresie doręczeń.
- Wniosek o ustanowienie kuratora musi być ostatecznością, poprzedzoną realnymi i udokumentowanymi próbami ustalenia miejsca pobytu strony.
- Samo nieskuteczne doręczenie pozwu pod jednym adresem nie jest wystarczające, jeżeli znane są inne możliwe adresy zamieszkania strony.
- Zaniechania powoda lub sądu w zakresie doręczeń mogą skutkować nieważnością całego postępowania, niezależnie od jego dalszego przebiegu.
- Omawiane orzeczenie wzmacnia gwarancje procesowe strony, której miejsce zamieszkania – mimo trudności – pozostaje możliwe do ustalenia.
Podsumowanie
Postanowienie III CZ 214/25 przypomina i przesądza, że instytucja kuratora procesowego ma charakter wyjątkowy i gwarancyjny, a jej nadużycie lub pochopne zastosowanie może podważać konstytucyjne prawo do sądu i obrony. Instytucja kuratora procesowego nie może zastępować rzetelnych czynności doręczeniowych i poszukiwawczych. Dla praktyki sądowej i procesowej oznacza to konieczność zachowania szczególnej staranności przy formułowaniu twierdzeń o „nieznanym miejscu pobytu” strony przeciwnej – w przeciwnym razie nawet korzystny wyrok może okazać się jedynie pierwszym etapem na drodze do jego uchylenia.
Źródło:
- Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29.10.2025 r., sygn. akt III CZ 214/25, LEX nr 3937052;
- Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1568 z późn. zm.).
Autorką artykułu jest adwokat Katarzyna Anioł.
